"... nie chcę... nie mogę... nie będę jadła... to boli...jestem już taka gruba... uda mam jak balony... opływam tłuszczem... czemu mnie tuczycie??? ja przecież cierpię!!" - słyszę to i widzę dziewczynę wyniszczoną, wychudzoną, owiniętą w koc, a to już przecież ciepły maj. Ona tego ani nie widzi, ani nie czuje, skulona w sobie płacze, gdy zbliża się pora posiłku. Chwytam ją za dłoń - zimna, koścista, sucha. Podnosi na mnie wzrok i pyta: "czy mogę nie jeść tej kaszki?". I tak co kilka godzin. Ta sama pacjentka kilka tygodni później, też ma kryzys, kolejny zresztą w ciągu doby, znowu pyta o to samo, ale teraz już wie, że ten posiłek (tym razem pierogi) pozwoli jej wrócić do równowagi, pomimo lęku, pomimo przerażenia - zje. Ta dziewczyna, choć jest już metrykalnie kobietą, wzbudza w otoczeniu chęć troski i zaopiekowania się nią, w swojej rodzinie - lęk o jej życie i zdrowie, poczucie winy, bezradność i równocześnie chęć kontroli, wśród znajomych - zdziwienie, niepokój, obawy i często chęć ucieczki. Anoreksja jest chorobą ciała, myśli, emocji... całej rodziny.

Przyczyny, jak dotąd, nie są jasno określone. Mówi się o pewnej "sylwetce", portrecie młodej dziewczyny, która później zachorowała na anoreksję. Ta dziewczyna nie ma realistycznego obrazu swojego ciała, ma trudności, by odpowiednio rozpoznawać doznania fizyczne (np. uczucie głodu i sytości), ma skłonność do perfekcjonizmu, jest raczej niezadowolona z siebie, ma niską samoocenę i zaniżone poczucie własnej wartości. Ma tendencję do podporządkowywania się innym, jest posłuszna, uległa, bierna. Introwertywna, skrupulatna i konformistyczna, wręcz owładnięta potrzebą sukcesu i kontroli. Nastroju nie ma zazwyczaj pogodnego, jest przygaszona, nie interesuje się chłopcami, unika bycia w grupie rówieśników. Przywiązuje duża wagę do wyglądu, czuje się zazwyczaj nieatrakcyjna. Stara się spełniać oczekiwania rodziców, głównie dotyczące nienagannego zachowania się i osiągania sukcesów szkolnych. Jest też ponadprzeciętnie inteligentna, sumienna, ambitna, obowiązkowa, skupiona na zdobywaniu najlepszych stopni, dyplomów, wyróżnień. I tu już trudno oddzielić przyczyny od objawów. Ta dziewczyna, wyniszczona, smutna, jakby nieobecna, ma silny argument dla rodziny i bliskich - zobacz, radzę sobie świetnie w życiu!! jestem najlepsza!!

Podstępna, przewlekła, śmiertelna choroba generuje wiele objawów somatycznych: ogólne wyniszczenie organizmu, zaburzenia sercowo-naczyniowe, zaburzenia układu trawiennego, zaburzenia układu rozrodczego, zmiany dermatologiczne, zaburzenia neuropsychiatryczne, zmiany w układzie kostnym, zaburzenia biochemiczne, zaburzenia hematologiczne, zaburzenia hormonalne. I psychicznych: depresja, zaburzenia lękowe, drażliwość, dezorientacja, zakłopotanie, poczucie beznadziejności, izolowanie się od otoczenia, bezsenność, zachowania obsesyjno-kompulsywne.

Chorują dziewczęta i młode kobiety, szczególnie w wieku miedzy 13 a 14 lat oraz pomiędzy 17 a 18 rokiem życia, chłopcy i mężczyźni około 10-20 razy rzadziej. Główną cechą anoreksji jest przede wszystkim lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością, nawet jeśli dziewczyna ma niedowagę. Anorektyczka nie chce utrzymać wagi w granicach normy dla swojego wieku i wzrostu, co nie jest spowodowane żadnym schorzeniem fizycznym ani psychicznym. Jej BMI jest równy lub mniejszy od 17,5 ( wskaźnik BMI= masa ciała/wzrost2), nieprawidłowo ocenia wagę własnego ciała, wymiary i sylwetkę. Lekceważy skutki nagłego spadku wagi, a w okresie dojrzałości płciowej cierpi na wtórny brak miesiączki w ciągu co najmniej 3 miesięcy. Dziewczyna spożywa posiłki w samotności, gotuje dla innych "zdrowe posiłki", uprawia intensywnie ćwiczenia fizyczne, kłamie jeśli chodzi o ilość zjedzonych pokarmów, jej głównym tematem dyskusji są kalorie, zawartość tłuszczu w produktach i diety.

Rozpoznano dwa typy zaburzeń odżywiania pod postacią anorexia nervosa:

• Typ restrykcyjny/ograniczający- chora ogranicza przyjmowanie pokarmów do bardzo niewielkich ilości i nieregularnie stosuje środki przeczyszczające.
• Typ bulimiczny- anorektyczka/anorektyk, choć głównie ogranicza przyjmowanie pokarmu, miewa regularnie okresy przejadania się lub prowokowania wymiotów i nadużywania leków przeczyszczających i moczopędnych.

Z czasem, dziewczyna cierpiąca na jadłowstręt psychiczny może zachorować na bulimię nervosa.

Rokowania... o to najczęściej pytają rodziny naszych pacjentów. Jednoznaczna odpowiedź jest niemożliwa, przecież chodzi o chorobę, która jest śmiertelna, chroniczna, wiąże się z brakiem lub bardzo małą motywacją do leczenia, zmienny ma obraz kliniczny, a mechanizm iluzji uniemożliwia pacjentowi wgląd w istnienie problemu. Z drugiej strony, znamy kobiety, które uporały się z anoreksją, są matkami i są szczęśliwe... Czynnikami, które dobrze rokują są:

• stosunkowo wczesny okres zachorowania przypadający na okres adolescencji,
• szybkie rozpoczęcie właściwego leczenia,
• korzystna sytuacja rodzinna (szanowanie potrzeb pacjenta, nieprzekraczanie granic, umiejętność dostrzegania zmian i innych obszarów funkcjonowania pacjenta, poza tymi, które powiązane są z objawami, brak wrogości do pacjenta, brak zachowań nadopiekuńczych),
• dobre przystosowanie w okresie poprzedzającym zachorowanie (dobre kontakty rówieśnicze, sieć wsparcia społecznego),
• obraz kliniczny jadłowstrętu psychicznego, w którym nie występują objawy bulimiczne.

W leczeniu równie ważne są wszystkie formy terapii - indywidualna, grupowa oraz rodzinna, farmakoterapia i psychoterapia. Ważny jest kontakt pacjenta zarówno z lekarzem psychiatrą, terapeutą, psychologiem i pielęgniarką. Ważne, by dziewczyna, która podjęła decyzję o rozpoczęciu leczenia, otrzymywała informacje zwrotne, o tym, co się zmienia, a co nie. Czas konfrontacji z chorobą jest jednym z najważniejszych przeżyć życiowych takiej osoby.

psycholog Natalia Pietkun